Vì là một huyện miền núi nên ngay cả người miền Bắc, không nhiều người biết đến cái tên “Yên Châu”.
Huyện Yên Châu cũ của tỉnh Sơn La vốn tên là An Châu vào thời Minh Mạng. Tôi cũng chưa có thời gian tìm hiểu rõ thêm là vì sao sau này lại không gọi An Châu nữa mà thành Yên Châu (An và Yên là hai âm đồng nguyên tự). Cuối cùng, tên huyện là Yên Châu như ngày nay.
Theo thuyết “Tứ di” từ Trung Hoa thì người ở phương Nam chưa được giáo hóa [bị] gọi là Man theo âm Hán Việt đời Đường, tiếng Việt còn đọc là Mán và gán làm âm Nôm.
Khoảng thế kỷ XI đến thế kỷ XIV, Thái Đen (Táy Đăm) có một tiểu quốc là Ngưu Hống với vùng trung tâm có tên là Mường Mỗi mà ngày nay ở khu vực huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La, tức là khu vực chân đèo Pha Đin. Các triều đình ở dưới xuôi gọi người khu vực này là người Mán Ngưu Hống.
Các triều đại Lý, Trần đều yêu cầu Mán Ngưu Hống phải thần phục, làm chư hầu và cống nạp nhưng chưa có đụng độ quân sự đáng kể. Sau này, cuối nhà Trần, vua Trần Minh Tông mới cho quân đi đánh dẹp rồi đặt làm phủ Thái Bình.
Trong chiến dịch Điện Biên Phủ, Yên Châu là con đường hậu cần, tiếp vận cực kỳ quan trọng trong chuỗi mắt xích chủ đạo: Hòa Bình → Mộc Châu → Yên Châu → Sơn La → Thuận Châu → Tuần Giáo → Pha Đin → Mường Phăng → Điện Biên. Yên Châu là nơi tập kết, trung chuyển, hậu cần, bảo quản vật tư/ lương thực/ trang thiết bị trước khi tiến qua đèo Pha Đin để tới Mường Phăng, Điện Biên.
—
Người dân tộc thiểu số chiếm trên 70% dân số toàn huyện, trong đó chủ yếu là người Thái Đen. Mặc dù người ta vẫn nói người Thái đen chủ yếu sống ở Việt Nam, Lào, Trung Quốc và Thái Lan nhưng trên thực tế, hầu hết dân số là ở Việt Nam, tại các nước còn lại số lượng không đáng kể và Yên Châu cũng là một trong những địa phương mang văn hóa đặc trưng của người Thái Đen.
—
Nếu kể ra một điều gì đó nổi tiếng về nông sản hay ẩm thực thì Yên Châu là vựa chuối nổi tiếng của Việt Nam. Nơi đây có diện tích trồng chuối lớn nhất tỉnh Sơn La, với thương hiệu “chuối Yên Châu” được bảo hộ, diện tích gần 400ha cho thu hoạch, chủ yếu là chuối tây, chuối hột. Vào chợ dân sinh sẽ thấy rất nhiều chuối, chợ trung tâm Yên Châu cũng bán chuối nhiều và khá rẻ. Tại Yên Châu cũng trồng rất nhiều xoài. Sản vật được cung cấp về miền xuôi và chế biến (sấy khô) tại chỗ.
Ngoài ra, nơi đây cũng còn trồng mận, tỏi, lê Tai nung, chanh leo, dứa, nhãn… nhưng không chủ lực như chuối và xoài. Các sản phẩm khác như tinh bột nghệ, hoa đu đủ đực sấy lạnh, chè shan tuyết Ôn Ốc… cũng là những sản phẩm đặc sắc và mang tính địa phương rất rõ nét, chất lượng cao, có thể mua tại đây.
—
Cũng giống như khu vực Sơn La, món bánh cuốn ở Yên Châu rất ngon và đặc sắc, ở dưới xuôi chưa chắc đã theo kịp. Không phải ở những nhà hàng lớn, bánh cuốn Yên Châu ở trong những cửa hàng nhỏ ven đường hoặc trong chợ huyện đều rất ngon. Điều đáng nói là riêng món bánh cuốn này lại do người Kinh đồng bằng Bắc Bộ mang lên đây trong quá trình di dân giữa thế kỷ 20. Quá trình giao lưu văn hóa – ẩm thực đã thúc đẩy người thợ khéo léo biến tấu món ăn để phù hợp với sản vật, khẩu vị và khí hậu địa phương, từ đó tạo nên bản sắc riêng biệt không lẫn vào đâu được của bánh cuốn xứ muội. Đáng kể nhất là họ dùng gạo nương (như gạo Ta Pút, gạo nương bản địa) của vùng núi Sơn La để xay bột. Loại lúa gạo trồng trên rẫy cao, hút nước suối nên khi tráng ra tấm bánh có độ dai tự nhiên, mộc mạc, mặt bánh mướt mịn mà không cần bất kỳ loại phụ gia nào. Hơn nữa, nước canh và chấm đi kèm ít dùng mắm như dưới xuôi mà thường dùng nước ninh xương pha chế theo hương vị ẩm thực của người Thái (có thể gồm mắc khén, hạt dổi nướng thơm giã nhỏ, cùng rất nhiều hành hoa, rau mùi gai (ngò gai). Nếu bình dân thì bánh cuốn nhân thịt băm, còn cao cấp thì trong nước canh còn có chả viên nướng sém cạnh, lạp xưởng hun khói mía/củi tre kiểu Tây Bắc, hoặc vài miếng giò tai,….
Đây là món rất nên thử.
—
Mặc dù không nổi tiếng về măng như Yên Bái nhưng vào thời gian đầu năm (từ Tết đến hè), ở Yên Châu bà con cũng thu hoạch được rất nhiều măng đắng (món ruột của người Thái), chủ yếu là măng sặt hoặc măng nứa mọc tự nhiên trên các triền núi đá vôi độc đáo của vùng này. Với người ở đây, một bữa cơm có thể chế biến tới 8-9 món toàn về…. măng nhưng với người dưới xuôi thì cứ măng luộc chấm muối chẩm chéo hoặc vừng là dễ nhất.
Đây cũng là món ăn nên thử.
Leave a Reply