—
Hiện tượng khoe mẽ thông qua phô trương vật chất trong xã hội là khá phổ biến. Những kẻ bế tắc trong việc nhận thức toàn diện về xã hội (tức là bị kẹt trong giới hạn nhận thức) nên chỉ có một cách duy nhất là lấy đồ đạc, vật chất làm thước đo cho “đẳng cấp” và “trình độ” của bản thân. Việc tự hào, tự đắc, khoe khoang một món đồ đắt tiền không đơn thuần là sở thích cá nhân mà dưới lăng kính soi chiếu của khoa học xã hội thì đó là biểu hiện của một mức độ tiến hóa nhận thức thấp và một nền tảng phát triển tâm lý chưa hoàn thiện.
Sự ăn, chơi, hưởng lạc,… thuần túy được một số người xây dựng thêm cho nó một hệ thống tiêu chí đo đạc để chiếu vào đó nhằm xác định “đẳng cấp” con người rồi tỏ ra coi thường hoặc bái phục lẫn nhau. Thực chất nói nôm na có thể gọi là “hệ quy chiếu Thánh đớp”, rất vớ vẩn và đậm chất sinh vật.
Ở góc nhìn Tâm lý học Tiến hóa thì có lẽ đấy cũng chính là một phần của bản năng, tạm gọi là “Bản năng bù trừ” (Compensatory Psychology). Trong bậc thang nhu cầu của con người (điển hình là tháp nhu cầu Maslow) sau khi thỏa mãn các nhu cầu sinh lý cơ bản, con người sẽ tìm cách khẳng định vị thế trong bầy đàn. Sự thoát ly về nhu cầu từ bậc thấp lên bậc cao sẽ khẳng định vị thế và sự phát triển của từng cá nhân, chứ không phải mức độ giàu có của họ. Một người càng giàu có mà càng tự thỏa mãn trong những thú vui hưởng thụ luẩn quẩn, tầm thường như ăn, uống và lấy đó làm thước đo “đẳng cấp” thì thực tế họ vẫn chỉ dừng lại ở mức phát triển thấp, sơ khai. Những cá nhân có tư duy “kẻ mới nổi” hay giàu xổi (Nouveau Riche) thường mắc phải Hội chứng thiếu hụt tâm lý (Psychological Deficit). Họ có xuất thân từ những môi trường thiếu thốn về vật chất lẫn nhận thức, nên khi đạt được thành tựu tài chính, họ rơi vào trạng thái “bù trừ cực đoan”. Việc tung tiền tiêu xài, hưởng thụ gấp gáp và lầm tưởng đó là “đẳng cấp” thì ở sâu xa tiềm thức là bởi vì vì họ cần một vật chứng hữu hình biểu hiện của giàu có để xua đi nỗi sợ hoặc ẩn ức tự ti bị đánh giá là nghèo khó. Họ cố gắng dùng biểu hiện vật chất để “mua” sự chú ý và ngưỡng mộ, một hành vi mang tính bản năng sinh tồn ở mức khá thấp chứ không phải biểu hiện của tiến hóa về văn hóa.
Tác giả Pierre Bourdieu nhắc đến hiện tượng đánh tráo giữa “Vốn kinh tế” và “Vốn văn hóa”. Hiện tượng này luôn xảy ra trong những kẻ nhận thức hạn chế. Do không nhận thức được đầy đủ và đúng đắn (hạn thức bị bó hẹp) nên dẫn đến nhầm tưởng nghiêm trọng rằng “vốn kinh tế” (tiền) tự khắc chuyển hóa thành “vốn văn hóa” (đẳng cấp, sự tôn trọng). Nhưng thực chất thì “vốn văn hóa” chỉ có được qua quá trình giáo dục, trải nghiệm và thẩm thấu và đúc kết thành năng lực nhận thức cao. Việc tự hào vì “xơi”, “đớp” được sơn hào hải vị hay những thứ đắt tiền đối với một ông già thì về bản chất tâm lý cũng non nớt hoàn toàn tương tự như một đứa trẻ nhỏ tự cảm thấy bản thân mình oai hơn khi được món đồ chơi đắt tiền.
Giá trị và ý nghĩa cao quý của con người nằm ở chỗ “tạo ra giá trị”, hoàn toàn tách rời và phân biệt với kẻ “tiêu thụ giá trị”. Xã hội định nghĩa sự tiến hóa và đánh giá mức độ tiến hóa của một cá nhân nằm ở sự đóng góp, vai trò hay tầm quan trọng của họ cho những người khác và cả hệ thống (tức là xã hội) chứ không phải họ chiếm hữu, tiêu thụ, hưởng lạc được bao nhiêu phần giá trị ấy.
Thuyết Tiến hóa văn hóa (Cultural Evolution) đã tách biệt rằng những cá nhân hành động vì lợi ích tập thể, có năng lực tạo ra lợi ích và hạnh phúc cho người khác, có tầm quan trọng và ý nghĩa nghĩa nhất định trong cuộc sống của người khác, biết cho đi mà không cần phô trương,… thì đại diện cho những mức tiến hóa cao nhất của loài người (sự hợp tác vị tha). Ngược lại, kẻ chỉ biết dừng lại ở mỗi việc tiêu thụ và phô trương, khoe mẽ tài sản cá nhân sẽ “dậm chân tại chỗ” ở mức độ tiến hóa vị kỷ (Egoistic Evolution) – vốn là cấp độ của các loài động vật bậc thấp, nơi bản năng sinh tồn và khẳng định lãnh thổ là độc tôn, tối thượng.
Leave a Reply