—
Từ khía cạnh văn hóa, Mường Lay vừa là thủ phủ của người Thái trắng với khoảng 70-73% dân số là người Thái trắng, cao hơn bất kỳ địa phương nào (những nơi xếp sau như Quỳnh Nhai, Mộc Châu, Nậm Nhùn, Phong Thổ,… đều kém xa), đồng thời cũng là nơi đã được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) trao bằng xác lập kỷ lục với danh hiệu: “Thị xã có mật độ nhà sàn truyền thống của dân tộc Thái, ngành Thái trắng nhiều nhất Việt Nam” (8/5/2025), theo thống kê là 10,58 nhà/ km2 với số lượng khoảng 1192 ngôi nhà sàn truyền thống, tập trung chủ yếu ở phường Na Lay và xã Lay Nưa. Nếu tính tỷ lệ thì cứ 3 hộ dân ở Mường Lay thì hơn 1 hộ sinh sống trong nhà sàn truyền thống.
Tuy khá xa Hà Nội và cũng chẳng có điểm ăn chơi, nghỉ dưỡng nào đáng kể nhưng có một điều là đến đây thì chúng ta có thể hiểu thêm rất nhiều phong tục, tập quán, văn hóa của người Thái trắng, đồng thời thoải mái ngắm nhà sàn các bạn nhé.
—
Ở Mường Lay thời điểm này gần như không có khách du lịch, hãn hữu có một vài nhóm người ghé qua nhưng chỉ là lữ khách lỡ đường tạt qua ngủ một đêm, sáng hôm sau họ thu dọn đồ đạc và rời Mường Lay từ sớm. Những người ấy hoặc là vì đi công tác ghé qua, hoặc là người đi Điện Biên – Lai Châu gặp trời tối nên tá túc mà thôi.
Từ tháng 3 đến tháng 9 thường là thời điểm hồ thủy điện Sơn La cạn nước. Địa hình lòng hồ dốc từ trong ra ngoài ngã 3 sông, cho nên thường chỉ còn một phần nước nơi giao với sông Đà và sông Nậm Na, còn ngập nước ở dưới chân cầu Bản Xá; tuy nhiên đến đoạn dưới chân cầu Cơ khí – Nậm Cản kéo về phía Ho Luông, Bản Ló thì khô cạn hẳn, toàn bộ lòng hồ trở thành một cái lòng chảo – bãi đất bồi cạn và người dân tranh thủ khoảng thời gian mấy tháng ngắn ngủi này để đi xuống lòng hồ canh tác, trồng cấy. Việc trồng cấy ở đây có ưu điểm là đất trồng tương đối tốt vì hàng năm cứ ngập rồi lại cạn nên đất được vun bồi và khá sạch sẽ nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro không tính trước được của thiên nhiên. Đôi khi, thời gian ngập nước đến sớm hơn thời điểm thu hoạch hoặc gặp những đợt mưa lớn bất thường làm nước từ Nậm Lay chảy ra xối sạch hoa màu, thế là bà con mất trắng.
—
Khi tái định cư thị xã, người ta quy hoạch một khu rất đẹp, tựa như một bán đảo nằm ở ngay ngã 3 sông gọi là “khu đồi cao” đường xá thẳng băng rộng rãi nhưng khu này chủ yếu là có mấy trường học, công sở, dân rất vắng. Chợ đồi cao gần như vắng vẻ, người dân thường chỉ đi chợ Mường Lay hoặc chợ Nậm Cản là hai chợ nằm ở ngay hai đầu cầu Cơ khí – Nậm Cản.
Phải đến thời điểm từ tháng 9 đến tháng 3 năm sau là khi hồ tích đầy nước, lúc này Mường Lay được ví như “Hạ Long trên núi”, đẹp mê hồn, tựa như nàng công chúa ngủ trong rừng vừa thức dậy. Hồ trải dài, hai bên có hai dải dân cư sinh sống, phía sau các dãy nhà là đồi núi trùng điệp mây bay lơ lửng đã tạo ra một thứ cảnh quan trữ tình hiếm thấy, đứng ở bất kỳ vị trí nào cũng đều thấy được vẻ đẹp của cuộc sống bình yên giữa thiên nhiên hùng vĩ. Lúc này sẽ diễn ra các lễ hội mà điển hình nhất là Hội dân gian đua thuyền đuôi én của người Thái trắng Mường Lay.
Du khách thường đến đây vào thời điểm này và tham gia hoặc chứng kiến các hoạt động đặc thù như Dù lượn, Đua thuyền Kayak, lướt ván phản lực , Leo núi khám phá Hang Bản Bắc, trekking xuyên rừng, cắm trại, hay đạp xe địa hình chinh phục đèo Gió,… Thông thường, những người tới đây cũng thường là những người điền dã, dân phượt, trải nghiệm mạo hiểm hoặc khách Tây khám phá. Khách ưa nghỉ dưỡng sung sướng sẽ không đủ kiên trì để đi đường xa tới đây mà không có dịch vụ nghỉ dưỡng nào “xứng đáng” cả.
Nhà nghỉ và khách sạn tại đây nhìn chung là đơn giản, thậm chí sơ sài so với tiêu chuẩn chung. Tôi có nhiệm vụ khá rõ ràng nên hoàn toàn không phải người đến “nghỉ dưỡng”, không “khó ở” – kén chọn và rất dễ và luôn vui vẻ chấp nhận mọi điều kiện; thậm chí có nhiều nơi, tôi không ở khách sạn, nhà nghỉ mà ở ngay nhà người quen (khi nào không muốn phiền họ thì tới thị trấn ở nhà khách), nhà dân bình thường.
—
Dĩ nhiên, nếu như bạn đã tới Mường Lát (Thanh Hóa) hoặc Bộc Bố (Bắc Kạn) và cảm thấy may mắn, hạnh phúc khi ở trong một nhà nghỉ bình dân – cũ kỹ thì dù sao Mường Lay cũng vốn là một thị xã nên khá hơn rất nhiều. Cũng nên nói trước rằng, nếu ta tự coi mình là lữ khách thì mọi việc rất đơn giản nhưng nếu đến đây với kỳ vọng để đóng vai ông chủ/ bà chủ mua dịch vụ cao cấp và được phục vụ đầy đủ, sung sướng như ở các resort ven biển thì có thể chỉ còn thất vọng. Về quan điểm chung thì rõ ràng không ai muốn đến vùng sâu vùng xa, biên giới hoặc đến những tỉnh, huyện nghèo khổ nhất nước để hưởng thụ cả.
—
Một đặc điểm ở đây mặc dù là đồi núi Tây Bắc nhưng ngư dân đánh bắt cá rất đều, mặc dù sản lượng khá nhỏ. Cá đánh bắt từ sông, hồ lên được bán ngay tại chợ như cá trê vàng, cá chép, cá lăng, cá nheo, cá chày và đặc biệt thường gặp là cá ngần sông Đà. Nếu bạn thấy người ta đựng cả rổ những con cá nho nhỏ, thân trắng trong và gọi là cá thủy tinh thì đó chính là cá ngần sông Đà, đặc sản (nhưng vẫn bình dân) của nơi đây. Đôi khi người ta còn bắt được cá chiên sông Đà là loại cá được đồn là để “tiến vua” có giá không hề rẻ, hoặc cá quất và cũng mang ra chợ bán.
Mường Lay cũng là nơi sinh ra một món ăn độc đáo, gọi là “khẩu xén”, với nguyên liệu từ gạo nếp và sắn nương của riêng Mường Lay (người ở đây gọi là sắn nạc). Đây là món truyền đời của người Thái trắng và hầu như chỉ làm để phục vụ dịp tết, để tặng hoặc dùng để đãi khách. Việc sản xuất món này tại chính Mường Lay hiện nay vẫn là thủ công, nhỏ lẻ, quy mô cao nhất mới chỉ là dạng “hợp tác xã”.
—
Nhà sàn truyền thống của người Thái trắng ở đây, ngoài những đặc trưng của dân tộc khác với nhà sàn của các dân tộc khác thì còn điểm đặc biệt không đâu có là người ta dùng đá xẻ mỏng để lợp mái. Nguồn đá được khai thác tại đây, người bản địa tự đặt tên là “đá đen sông Đà”. Trong thị xã vẫn có xưởng đá duy trì chế tác loại vật liệu lợp này, mặc dù nguồn nguyên liệu hiện nay đã khá hiếm và người dân bắt đầu chuyển sang lợp bằng các vật liệu công nghiệp khác tiện dụng và chi phí rẻ hơn.
—
Hình:
Leave a Reply